تبلیغات
معماری - منشأ شکل گیری شهرهای ایرانی
مبار امشب توای باران ×××مبار امشب که طوفان است× که در کوی فقیران خانه هارا سقف ویران است

منشأ شکل گیری شهرهای ایرانی

یکشنبه 18 بهمن 1388 08:24 ق.ظ

نویسنده : آیدین آقاجانی
ارسال شده در: مقالات معماری ، معماری و شهر سازی ،

یکی از دگر گونیهای عمده که در این دوره  در شکل شهر بخصوص تهران روی داد تغییر ودگرگونی ساختار فضایی - کالبدی شهر بود .  به طور  کلی ساختار فضایی - کالبدی شهر ایرانی  تا قبل از حکومت پهلوی  شامل سه قسمت  کهندژ ، شارستان و ریض بود .کهندژ مرکز حکومتی و سیاسی شهر ، شارستان محل تجاری ،مذهبی و مسکونی بود و در قسمت  ربض که بیرون برج و باروی شهر قرار داشت مزارع وباغات قرار داشتند .

با احداث اولین خیابانهای شهر قرار داشت مزارع و باغات قرار داشتند .  با احداث اولین خیابانها و به منظور تأمین عبور و مور سواره که سراسر  پیکر شهر رادر اویل قرن در نور دید ، وتخریب برج و بارو دوروازه های شهر ساختار فضایی - کالبدی  سنتی شهر که طی قرون و سالها خود را تاقرن حاضر کشانده بود به یکباره فروریخت . اگر  در گذشته رشد. توسعه شهر در درون  دیوار هایشهر به صورت طبیعی و ارگانیک   شکل  می گرفت . این بار با فروریختن  دیوار باروی شهر در جهت خیابانهای جدید احداثی به  هر سو گسترش  یافت .

یکی دیگر از دگرگونیهای عمده ای که در این دوره درساختار کالبدی و سازمان فضایی شهر بخصوص تهران ، روی داد تغییر ودگرگونی در ساختار مرکزیت شهری بود . در این دوره از  یک طرف با تخریب سطح های وسیعی از محلات شهر و همچنین بریده شدن بازار توسط خیابانهای جدید و تضعیف  گشتن نقش عملکرد بازار به عنوان  مهم ترین  عامل انسجام  دهنده  به مرکزیت شهری درایران ،مرکزیت قدیمی  شهر به شدت آسیب دیذ و ضعیف گردید.

شهر امروزی

برسی عوامل بوجود آورنده ی رشد شهر امروزی باید بین نیروهای محرک توسعه ی شهرهای مدرن و وسعت بی سابقه ی امروزی آنهایی که موجب ایجاد و گسترش شهر قبل از انقلاب صنعتی گشته اند تمایز قائل شویم.

تضا د بین اندازه ی شهرها در دو مقطع انقلاب صنعتی و قبل از انقلاب صنعتی دلیل بر وجود دو تکنولوژی متفا وت است و تحولات پیچیده ی اقتصادی وقتی که اساس انقلاب صنعتی بودند موجب تغییرات عمیقی در اندازه ی شهرها و نسبت جمعیت ساکن در آن و آهنگ رشد شهر نشینی شد.

تحولات فرهنگی و اجتماعی متا تر از مدرنیسم ،گسترش سریع شهرها و پیدایش کلان شهرها را موجب شدو تغییراتی در فضای کالبدی شهرها بوجود آورد.

 

اساسا شهر تبلور فضایی عملکردهای انسانی و در راستای برطرف کردن نیازهای او میباشدو در هر دوره ی زمانی با توجه به داشتن علم بشر نیازها و خواسته های او شرایط اجتماعی و اقتصادی و ایدئولوژیکی و سکونتگاههای او بوجود می آید.هر چند دربرهه هایی از زمان دربعضی تفکرات شهرمایه ی بدبختی بشر شناخته شده است.

اولین سکونتگاهها به شکل روستایی و سنتی بودند و جدیدترین آنها یعنی ابرشهرها بیش از ده ملیون نفر جمعیت دارند.

با شکلگیری انقلاب صنعتی بخش صنعت پیشی می گیردو بخش کشاورزی رابه رقابت فرامی خواند در این میان بخش کشاورزی نیز تکنولوژی صنعت را به خدمت میگیرد و در اینجا نیروی مازاد بخش کشاورزی راهی جز پیمودن مسیرشهر و انتخاب اشتغال صنعت را به عنوان نیروی کار و در واقع کارگر روزمزد ندارد با شدید تر شدن این موضوع روند و تمایل به شهر نشینی شتاب گرفته و شهر متراکم و آلوده می شود.

انقلاب صنعتی اروپا آغازگر و عامل اصلی دگرگونی در همه ی عرصه های زندگی گردید اشتغال زایی شهرهای بزرگ عامل جذب جمعیت و در پی آن رشد جمعیتی و کالبدی شهر شد و روند منظم و تدریجی توسعه شهر را به رشدی سریع وشتاب زده و بی برنامه هدایت کرد.

شهر امروز درگیر مسائل و پیچیدگی هایی است که در گذشته اصلا مطرح نبوده اند و یا چهره ای بسیار متفاوت داشته اند .امروز شهرو شهرنشینی گستره ی مفهومی و کاربردی بسیار پهناوری دارد که نیروهای حاصل از این مفاهیم و کاربردها چهره ی شهر را به شکلی بسیار متفاوت از شهرهای پیشین درمی آورد.

امروز شهرها در برخورد با پدیده های صنعتی در موضع انفعال قرار گرفته و برای پذیرفتن آنها ساخته و پرداخته نشده اند و همین امر هم سبب شد تا این مظاهر صنعت جایگاه مناسب خود را در محیط زندگی نیابند و اجتماع نا هماهنگی از عوامل و نیروها و نیازهای گوناگون پر شمار پدید آید.

یکی از مشکلات شهرهای امروز نا مناسب بودن طرح و فرم خیا با نها و مشکلات عبور و مرور میبا شد .بی هویت بودن سیما و فرم شهر موجب بی هویتی و ناخوانی ورودی شهر گشته و چهره ی عملکردی شهر را نا هنجار جلوه میدهد .و به طور کلی نا رضایتی جامعی را در مقایسه با شهر قدیمی به وجود آورده است.

دیدگاه قرآن به سیمای شهر

قرآن کریم که در اختیار مسلمان و غیر مسلمان قرار داد برای خود یک چهره جغرافیای شهری خاصی را ارائه می نماید .

شهر های نخستین پایگاههای تمدن و مدنیت هستند به طور طبیعی انبیا وپیامبران جاهای پر  جمعیت و کانونهای شهری را به عنوان پایگاههای تبلیغ و ارشاد مردم ورسانی دین الهی  بر می گزینند ، بنا ایناصل ، طبیعی خواهد بود که درقرآن کریم درضمن بیانحرکت توحیدی انبیا، برای  اصلاح جامعه  از اماکن و شهر هایی سخن بهمیانآید که محل دعوت انبیاء کرام بوده است .

از جمله شهر های که درقرآن از آنها نام برده شد عبارتند از :

۱- مصر : در قرآن کریم پنج مورداز واژه مصر سخن  به میان آمده است  .

۲- مدْیَنْ : از شهر هایی که در قرآن  از آن زیاد سخن رفته شهر « مدْیَنْ » است .قرآن ۱۰بار از این شهر نام برده  .  مدین  نام شهر  حضری شعیب و قبیله اوست  و موقع  این شهر در مشرق  عقبه است .  نام آن شهر اکنون « معان » است  و مورخین مسافت جزیره سینا تا حدود فرات را نیز مدین می نامند .

۳- بابل : درقرآن کریم فقط یک بار از شهر بابل سخن رفته و آن درسوره بقره  است .  کشور بابل دارایشهر های مهمی بوده که نام قسمتی از آنها ازاین قرار است :

بابل - اکتز یفون -  ارک - اکد - بورسیبا - سلوکیه  - کلنه -  صفیره - ایوپولیس - اور

مشهور ترین بناهای شهر بابل برج معروف و قصر سلطنتی  سمیرا میس و نبوکد نضر و برج ثمرود وباغهای معلق چند طبقه  و رصد خانه بزرگ ومقبره  بعلوس است که شرح عظمت و استحکام  و زیبایی بنا وعجایب ومهندسی آن در خور توجه است .

۴- موتفکات : موتفکات  شهر های قوم لوط می باشندومعنی موتفکات منقلبات است واز آن جهت شهر ها بهای نام خوانده شده که منقلب واژگون شده است .

قوم لوط در پنج شهر مجاور با هم در کرانه « بحرالمیت» زندگی می کردند و نام آن شهر ها چنین است:

۱- شهر سدوم : که اکنون « اسدم » نامیده می شود ومحل آن بر فراز کوه نمک در جنوب غربی دریای لوط است وارتفاع دریا صد تا صد وپنجاه قدم است و قطعه های بزرگ نمک از قله و اطراف آن سرازیر می شود و این شهر مرکز بلاد قوم لوط بوده است .

۲- شهر عموره : که اکنون ( عمریه » نامیده می شود این شهر در سمت جنوب بحر لوط واقع بود .

۳- شهر « صبوییم »

۴- شهر « آدمه »

۵- شهر صوغر : این شهر از عذاب در امان ماند پس از هجرت از شهر سدوم به آنجا رهسپار شد . ونام کنونی آن « ذرعا» است و فاصله آن تا سدوم سه میل است .

۶- شهر ارم : درقرآن فقط یکبار از شهر ارم سخن به میان آمده  . « عاد » همان هدورام تورات است .  برخی از انشمندان  ارم همان  دمشق است زیرا این شهر یکی از مهمترین مراکز آرامیان  بوده است . و این شهری است که عاد ساخته و لی سخنی است  که دلیلی برای اثبات آن نیست .

۷- حرد : حرد قریه ای بوده است . قرآن می فرماید  :

و غدوا علی حرد قادرین ( آیه ۲۵) و صبح کردنددر حالیه  بر حرد قدرت و سیطره داشتند .

۸- رقیم : در قرآن کریم یکبار واژه رقیم به کار رفته است  رقیم ازواژه عطیه است . رقیم  نام  دره  ای  است بین عقبان و آیله پایین فلسطینو از اقتاده  است که کفته : رقیم نام دره ای است که در آن کهف هست .

۹-  ( بعل ) = بعبلک : در قرآن صراحتا واژه  بعلبک نیامده  ولی از بت بعل شهر بعبلک  به خاطر آن بنیان گشته است سخن رفته است .

۱۰- بدر : در مورد ریه بدر در رآن فقط یکبار سخن کفاه شده  و آن قریه ای نزدیک مدینه است .

۱۱- حجر : نام حجر در قرآن کریم آمده است . حجر نام دیار ثمود است در وادی القری میانمدینه  و شام می باشد . ( قتاده گفته ) : حجر نام ده یا بیابانی بوده است .اصحاب حجر که مردمی نیرومتد بودند ودر دل کوهها برای خود خانه های امنی ساخته بودند .

۱۲-  ‌( القریه ) = انطاکیه : در قرآن بهجای  واژه انطاکیه « القریه » آمده است .  منابع اسلامی نام شهر اصحاب القریه را لطالیه ذکر نموه اند. انطاکیه نام یکی از شهر های قدیمسوریه است که ( نیکاتور ) در سال ۳۰۰ ق . م  آن را بنا کرده است . این شهر  در روز گار قدیم از حیث ثروت و علم و تجارت یکی از سه شهر بزرگ روم محسوب می شود .

۱۳- حنین : اسم حنین در قرآن یکبار آمده است . نام محلی است در بین طائف ومکه مکرمه . عزوه حنین یکی از غزوات بزرگ بود که جمعی از صحابه در آن به شهادت رسیدند .

۱۳- آیکه و ولیکه : درقرآن کریم چهار بار از اصحاب الایکه سخن رفته است ( سیوطی می نویسد ) : ایکه کشور قوم شعیب است و دومی و لیکه نام شهر آنها  اولی  نام ناحیه  آن می باشد.

۱۴- مکه : در قرآن تنها یک بار از شهر مکه سخن به میان آمده  .

۱۵- بکه : بکه اسمی برای مکه است که کویند  : باء بدل میم قرار گرفته و ریشه آن از نتمککت  العظیم  یعنی مغز استخوان را مکیدم و تمکک الفصیل ما فی ضرع الناقه یعنی بچه شتر آنجه در پستان مادرش بود ،  مکید گرفته شده است .

۱۶- ام القری : این نام به عنوان اسمی برای مکه مکرمه دو بار در قرآن کریم آمده است . مکه را ام القر خوانند زیرا گویند اصل زمین آنجاست . بقیه زمینرا حق تعالی از او بیرون کشید .

۱۷- مدینه النبی : مدینه  ازشهر های عمده کشور عربستان سعودی و دومین شهر اسلامی از جهت عظمت و نقدس واقهدر شمال شرقی مکه در ناحیه حجاز می باشد . نام اصلی این  شهر یثرب بوده ولی پس از هجرت  رسول اکرم (ص) از مکه  به این شهر  مدینه النبی  و یبا مدینه طبیه گفتند .

۱۸- یثرب : در قرآن کریم یکبار اسم یثرب  به کار گرفته شده  . یثرب را در زمان جاهلیت غلبه می نامیدند . برای اینکه یهودیان بر عمالقه پیروز شدهبودند و مهاجرین وقتی وارد مدینه شدند اآنان نیز براوس و خزرج پیروز گردیدند ، سپس عجمها بر مهاجرین غالب گردیدند .

۱۹- بیت المقدس = مسجد الاقصی : در قرآن صراحتا از شهر اورشلیم یا بیت المقدس نام  نبرده  ولی از مسجد الاقصی که در آن شهر  واقع بوده در سوره  اسراء آیه نخست ، به عنوان مهمترین  مکان بیت المقدس  نام می برد  .





دیدگاه ها : نظرات
آخرین ویرایش: - -